Elma fidanı

Bodur Meyve Yetiştiriciliği

Eğirdir Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsü

Gökhan ÖZTÜRK – Ziraat. Müh.

Hüseyin AKGÜL – Ziraat Yük. Müh.

Suat KAYMAK – Ziraat Müh

Avantajları

-Ağaçların tamamı yerden budanabildiğinden budama işgücü standart çeşitlerin 1/4’ ü kadardır. Aynı zamanda arzu edilen terbiye sistemini uygulamak daha kolaydır.

-Erken yaşta meyveye yattıklarından yatırım masrafları ilk yıllarda geriye döner,

-Sık dikim yapıldığı için kuvvetli gelişen anaçlardan oluşmuş bahçelere göre döllemenin daha kolay olması nedeniyle, her yıl ve düzenli ürün alınmaktadır.

-Dikimden sonra hemen verim elde edilip ilk yıllarda kara geçildiğinden değişen şartlar ve Pazar isteklerine uyabilen yeni tür ve çeşitler yetiştirilebilmektedir.

-Hastalık ve zararlılarla mücadele, seyreltme ve hasat gibi kültürel işlemlerin yerden yapılabilmesi nedeniyle üretim maliyetinde azalma ve işgücünde tasarruf sağlanmaktadır.

-Meyve verimi ve kalitenin yüksek olması yanında gölgelenme ortadan kalktığı için iyi ve yeknesak bir renk oluşumu gerçekleşmektedir.

Dezavantajları

-Daha fazla bilgi ve deneyim gerektirmektedir. Elma yetiştiriciliğinde bodurluk sağlayan klon anaçlarının kullanımını Türkiye’de daha yeni olduğu için kültürel işlemlerin konusunda da üreticilerimiz tam ve yeterli bilgiye sahip değillerdir. Özellikle budama ve terbiye konusunda ki yetersizlik önde gelen sorunlardan birisi olarak kendini hissettirmektedir.

-İlk yıllardaki yatırım masrafları diğer bahçelere göre daha fazladır. Ancak geri dönüşün hızlı olması bu dezavantajı ortadan kaldırmaktadır.

Bahçe Tesisi

Modern elma bahçelerinde bahçe tesisinde planlanma çok önemlidir. İlk yıllarda yapılan hataların ilerleyen yıllarda telafisi çok güç olmaktadır. Öncelikle bahçenin toprak yapısını öğrenmek açısından “toprak analizi” yapılmalıdır. Yıldan yıla yapılan toprak işlemesi sonucunda suyun ve bitki köklerinin alt kısımlara geçişini engelleyen “pulluk tabanı” oluşmuşsa bu mutlaka kırılmalıdır. Analiz sonuçlarına göre değişmekle birlikte toprak yapısını iyileştirmek amacıyla ortalama olarak dekara 3 ton yanmış ahır gübresi atılmalı ve iyice karıştırılmalıdır. Arazi engebeli ise dikimden önce tesviyesi yapılmalıdır. Bahçeyi dikime hazır hale getirdikten sonra aşama aşama aşağıdaki işlemler yapılmalıdır;

1-Fidan temininde; hastalık ve zararlılardan ari, ismine doğru,ana kök, yan kökler ve saçak kökleri yeterince gelişmiş, toprak seviyesinden itibaren 10-15cm yükseklikten aşılanmış ve aşı yeri iyi kaynaşmış, dallı ise4-6 adet yan dal ihtiva eden eğer dalsız ise 1-1,5 m. uzunluğunda ve 1,5 cm. çapında fidan olmasına özen gösterilmelidir.

2-Fidanlar için uygun dikim mesafeleri tespit edilir.Kullanılan anaç ve çeşide göre bu mesafeler değişmektedir.Bu sebeple dikim mesafelerini belirlerken mutlaka konu uzmanlarına danışılmalıdır.

3-Bahçenin bir krokisi yapılmalı ve bu kroki üzerinde fidan dikim yerleri, su kaynağı,ev, kulübe vs. yerleri işaretlenmelidir.

4-Fidanlar ilkbahar gelişme periyodunun başlamadan önce bahçeye dikilmelidir.

5-Düzgün bir dikim için“dikim tahtası” kullanılmalıdır.

6-Dikimden önce veya hemen sonra “destek sistemi” kurulmalıdır. Eğer kurulamaz ise destek sistemi kurulana kadar her fidana 1,5 m. uzunluğunda birer herek dikilmelidir.

7-Dikimi müteakip kamçı şeklinde olan fidanların tepeleri 75-80 cm. den kesilmelidir.

Toprak İşleme

Klon anaçları (bodur gelişen) ile tesis edilen bahçelerde toprak işleme yapılmamalıdır. Zira bu anaçlar genellikle saçakköklü ve kökleri toprak yüzeyine çok yakın olduğundan toprak işlemeye pek uygun değildirler. Çünkü toprak işleme esnasında birçok kök zarar görmekte ve bitki strese girerek performans düşüklüğü göstermektedir. Klon anaçlı meyve bahçelerinde yabancı ot kontrolü toprak işleme yerine herbisitlerle yapılmalıdır.

Özellikle destek sistemi olarak tel ve direk tesis edilmiş sık dikim bahçelerde tarım aletleri ile toprak işleme pek randımanlı olmamaktadır. Zira makinelerle sadece sıra araları işlenebilmekte ve sıra üzerleri otlu kalmaktadır. Oysa herbisit kullanıldığında sıra üzerleri otsuz ve sıra araları ise otlu kalmaktadır. Sıra aralarının otlu kalmasının herhangi bir sakıncası olmadığı gibi bahçeye dekoratif bir görünüm de katmaktadır. Eğer herbisitler çevreye de zarar verdiği düşüncesi ile kullanılmak istenmez ise dikim yılından itibaren sıra üzerlerine ot, sap veya saman ile malç yapmak bahçelerde yabancı ot çıkışını önemli ölçüde kontrol altına  almaktadır.

Budama ve Terbiye

Tam bodur bir elma bahçesi kurmak isteyen üreticiler bütün kültürel işlemlerde eski alışkanlıklarını bir tarafa bırakıp, teknik elemanların tavsiyeleri doğrultusunda hareket etmelidirler. Bodur bahçelerde ağaçların en fazla 2,5-3 m büyümesine izin verilir. Böyle bahçelerde budama ve terbiyede asıl amaç meyve yüklü dalların ana eksen etrafında dar bir silindir formu almasıdır. Merkezden dışa açılarak oluşan dalların çapı ağacın üst kısmına doğru tedricen azalmalıdır.

Yan dalların kalınlığı daima gövde kalınlığından az olmalı ve ağaçların silindir konik bir şekil oluşturması temin edilmelidir. Liderde ve yan dallarda ilk yıllarda tepe ve ya uç kesimi minimumda tutulmakla birlikte çeşitlerin gelişme karakterine göre hareket edilmelidir. İdeal taç 3-4 yıl içerisinde sağlanmalıdır. Şekillendirme devresinde gelişme periyodu içerisinde yapılan işlemler (dalların açısını genişletme, bağlama, uç alma vb.) çok önemlidir ve ihmal edilmemelidir.

Sulama ve Gübreleme

Bodur meyve bahçelerinde sulama, mutlaka damla sulama veya mini siprink sulama yöntemleri ile yapılmalıdır. Damla sulama sistemi; işgücünden tasarruf edilmesi, sulama etkinliğinin artırılması, sulama suyundan tasarruf edilmesi gibi üstünlükleri yanında gübrelerinde sulama sırasında verilebilmesi (fertigasyon) ve daha etkin bir gübrelemeye imkan sağlaması gibi avantajları nedeniyle özellikle destek sistemi kurulan bahçelerde mutlaka tercih edilmelidir. Modern bahçelerde gübre-ler yukarıda da belirtildiği gibi damla sulama sistemi ile birlikte uygulanmalıdır. Fertigasyon da denilen bu gübreleme şeklinde mutlaka suda tam olarak çözünebilen gübreler tercih edilmelidir. Aksi taktirde damla sulama sistemi tıkanır ve kısa sürede kullanılamaz hale gelir.

Bodur meyve bahçelerinde verilmesi gereken su ve gübre miktarları ağaçların yaşına, verdikleri verim miktarına ve büyüme dönemlerine göre titizlikle belirlenmeli ve sulama suyuna her sulamada kireçten sistemin tıkanmaması için bir miktar asit ilave edilmelidir. Böyle bahçeler eksik veya yanlış sulama ve gübrelemeye hemen tepki verirler ve önemli verim düşmeleri ile karşı karşıya kalınabilir.

Bodur meyve bahçelerinde damla sulama sistemi ile verilecek su miktarları; ekolo jiye, iklime, bitki yaşına göre değişmekle birlikte, aşağıda, dikim sıklıkları veya taç izdüşüm alanlarına göre yaklaşık verilebilecek günlük su miktarları verilmiştir.

Verilecek gübre miktarlarına gelince bu da çok değişken olmakla birlikte dikim yılından itibaren aşağıda belirtilen miktarlarda gübre verilebilir.

Hastalık ve Zararlılarla Mücadele

Bodur elma bahçelerinde hastalık ve zararlılarla mücadele oldukça kolaydır. Hastalık ve zararlılar mücadele sırasında doğrudan kimyasal ilaçlar kullanmak yerine öncelikle kültürel önlemlerle mücadele edilmeye çalışılmalıdır.

Ancak ekonomik zarar eşiğini geçtikten sonra kimyasal mücadele yapılmalıdır. Kullanılacak ilaçlar seçilirken direk hedef zararlı veya hastalığa etkili ilaçlar seçilmeli böylece gereksiz ve rasgele ilaç kullanımı ortadan kaldırılmalıdır. Tercihen doğal dengeyi koruyucu ilaçlar seçilmelidir.

İlaçlamalar sabah veya akşam saatlerinde, rüzgarsız havalarda ve maske kullanılarak yapılmalıdır. İlaçlama sırasında herhangi bir şey yenilip içilmemelidir. Elma bahçelerinde fenolojik dönemlerine göre olması muhtemel hastalık ve zararlılar ve kimyasal mücadele şekilleri aşağıda verilmiştir.

Elma Yetiştiriciliğinde İlaçlama Programı Nasıl Olmalıdır?

Elma yetiştiriciliğinde bahçenizi tesis ettikten sonra ağaçlarınızı mutlaka uygun zamanda ilaçlamanın yapılması gerekir.Gerek çiçek döneminde , gerekse hastalıkların teşhisi döneminde ilaçlamaların uygun bir şekilde yapılması gerekir.

Elma fidanından maksimum verimi alabilmek için aşağıda belirtilen ilaçlama programına mutlaka uyulması gerekir

Elma Yetiştiriciliğinde İlaçlama Programı

İlaçlama Zamanı	Hastalık veya zararlılar Açıklamalar
GÖZLER UYANMADAN ÖNCE	ELMA KARALEKESİ % 2’lik Bordo Bulamacı veya hazır bakırlı preparatlardan birisi ile % 0,8 dozunda kullanılmalıdır. ATEŞ YANIKLIĞI Budamadan sonra % 1,5’lik Bordo Bulamacı uygulanmalıdır. KABUKLU BİTLER Kışın yapılan kontrollerde 5 cm uzunluğundaki bir dalda, altında yumurta bulunan en az 5 adet dişi kabuğu görülmesi o bahçenin kışlık yağlarla ilaçlanmasını gerektirmektedir. Kış ilaçlaması yumuşak çekirdekli meyve ağaçlarında gözler uyanmadan en geç 3-4 hafta evvel yapılmalıdır.
FARE KULAĞI DÖNEMİ	ELMA KARA LEKESİ Hazır bakırlı preparatlardan birisi ile % 0,4 dozunda veya diğer ilaçlardan herhangi biri ile ilaçlama yapılmalıdır.
PEMBE TOMURCUK DÖNEMİNDE	YAPRAK BÜKENLER Ağaç başına ortalama 5 adetten fazla yumurta paketi bulunan ve erken ilkbaharda çiçek ve yaprak buketlerinin %5’den fazlası larva ile bulaşıksa kimyasal mücadele yapılır.
PEMBE TOMURCUK DÖNEMİNDE	TOMURCUK TIRTILLARI Bu dönemde her 10 dekar için temsili olarak seçilecek 5 ağacın değişik yönlerinden 20 'şer (toplam 100) tomurcukta veya bukette gözlem ve sayımlar yapılarak 10-15 larva bulunduğunda mücadeleye karar verilir. ELMA KARA LEKESİ Bakırlı ilaçlar dışındaki ilaçlardan herhangi biri ile ilaçlama yapılır. KÜLLEME Kış budaması sırasında gözden kaçan ve ilkbaharda tepe tomurcukları hastalıklı olarak gelişen sürgünler ile yaprak ve çiçek demetleri toplanmalı ve bahçeden uzaklaştırılmalıdır. YAPRAK BİTLERİ Elma gri yaprakbiti ve Elma kırmızı gal yaprakbitine karşı en uygun ilaçlama zamanı, pembe tomurcuk veya çiçek taç yapraklarının döküldüğü dönemde; Elma gri yaprakbiti için 100 sürgünde 1 koloni, Elma kırmızı gal yaprakbiti için 100 sürgünde 5 koloni görüldüğü zamandır. MEMELİ PAS Elma bahçeleri ardıç ağaçlarına yakın yerlere kurulmamalı, bahçe içinde ardıç ağaçları varsa kesilerek imha edilmelidir.
ÇİÇEKLENME BAŞLANGICINDA	ATEŞ YANIKLIĞI Tahmin-uyarı modellerinin uygulandığı alanlarda çiçek dönemi uygulamalarında; kullanılan modele göre enfeksiyon riski uyarısı yapıldığında en geç 24 saat içinde ilaçlama yapılmalıdır. Çiçeklenme dönemi içinde ikinci bir uyarı yapıldığı takdirde ilaçlama tekrarlanmalıdır. Tahmin uyarı modellerinin kullanılmadığı alanlarda; çiçeklenme başlangıcından itibaren 7-8 gün aralıklarla en az 3 ilaçlama yapılmalıdır. Sürgün gelişiminin hızlı olduğu dönemde ağaçlarda yaralanmaya neden olabilecek fırtına ve doludan sonra 24 saat içinde ilaçlama yapılmalıdır.
TAM ÇİÇEK	BAKLA ZINNI Baklazınnı erginleri, günün güneşli saatlerinde çok hareketlidir. Bu nedenle, erginlerin az hareketli oldukları sabahın erken saatlerinde, ağaçların altına çarşaflar serilmeli ve ağaçlar kuvvetlice silkelenerek, ergin böceklerin çarşafın üzerine düşmesi sağlanmalı ve düşen böcekler toplanarak öldürülmelidir.Ağaçların altına mavi renkli leğenler yerleştirilir ve bu kaplar yarıya kadar su ile doldurulur. Ergin böcekler, mavi renge yönelerek, kapların içindeki suya düşer. Düşen böcekler, toplanarak imha edilir.
ÇİÇEKLENME SONUNDA	MEYVE TESTERELİ ARILARI En uygun ilaçlama zamanı, yumurtaların açılmaya başladığı zamandır. Bu, birçok çeşitte tam çiçeklenme dönemine rastlar. Bununla birlikte, bu dönemde faaliyette bulunan bal arılarının korunması yönünden ilaçlama çiçek taç yaprakları dökülürken uygulanmalıdır. Bahçede erken çiçek açan çeşitler üzerinde çiçek taç yaprakları dökülmeye başladığında bir sayım yapılır. Sayımda en az 5 ağaçtan rasgele 30 'ar buket sağlam ve zarar görmüş çiçekler sayılmalıdır. Bulaşıklık oranı % 10 'un üzerinde ise ilaçlama yapılmalıdır. PAMUKLU BİT Elma pamuklu bitinin bulunduğu alanlarda etkin bir parazitlenme yoksa ilaçlama yapılmalıdır. Mayıs ayından itibaren yapılan kontrollerle Elma pamuklu biti kolonileri oluşunca ve bu koloniler % 10 oranında sürgünde saptanınca ilaçlama yapılır. Yeni bulaşmalar olduğu takdirde 15 gün sonra ilaçlama tekrar edilir. ELMA KARA LEKESİ KÜLLEME Hastalık için uygun koşullar devam ettiği sürece 3. ve diğer ilaçlamalar Mayıs ayı sonuna kadar 1' er hafta, Haziran ayının 3.haftasına kadar 10 gün ara ile ilaçlamalara devam edilir. KIRMIZI ÖRÜMCEKLER Bahçeyi temsil edecek şekilde seçilen 10 ağaçtan koparılan 100 yaprakta periyodik olarak sayım yapılmalıdır. Yapılan sayımlarda, yaprak başına 8–10 adetin üzerinde kırmızı örümcek bulunması ve doğal düşmanların etkinliğinin çok düşük olması durumunda ilaçlama yapılmalıdır. YAPRAK BİTLERİ Elma gri yaprakbiti ve Elma kırmızı gal yaprakbitine karşı en uygun ilaçlama zamanı, pembe tomurcuk veya çiçek taç yapraklarının döküldüğü dönemde; Elma gri yaprakbiti için 100 sürgünde 1 koloni, Elma kırmızı gal yaprakbiti için 100 sürgünde 5 koloni görüldüğü zamandır. MEMELİ PAS 3. ilaçlama 2. ilaçlamadan 15 gün sonra yapılmalıdır
ZARARLI GÖRÜLÜNCE	ELMA GÖVDE KURDU Mart veya Nisan aylarında bir bahçede en az 20 ağacın gövde ve kalın dalları kontrol edilir ve bir ağaçta ortalama 5 adetten fazla canlı larva saptanırsa ilaçlama gerekir. İlaçlama zamanı ise yumurta açılımına veya ilk ergin çıkışına göre saptanır. Orta Anadolu Bölgesi koşullarında, pekmezli besi tuzakları ile Elma gövde kurdu erginleri cezbedilerek kitle halinde yakalanmakta ve zararlının popülasyonu düşürülebilmektedir. Bunun için 100 ağaçlık bir bahçeye,5 ağaca 1 pekmezli besi tuzağı (1 litre karışım için: 170 ml pekmez+ 830 ml su + 2-3 g ekmek mayası) ağaçlara ergin uçuş periyodu süresince asılarak üst üste en az 2 yıl yapılacak kitlesel tuzaklama ile zararlının larva populasyonu ekonomik zarar seviyesinin aşağısına çekilir. KABUKLU BİTLER Ağaçların çiçeklenme döneminden sonra kontroller yapılarak, San Jose kabuklu bitinin hareketli larvalarının çıkışı izlenir. Hareketli larvalar çıkmaya başladığında birinci, bundan 20 gün sonra da ikinci bahçelerde gerekiyorsa üçüncü döllere karşı ilaçlama yapılmalıdır. Bu zararlıya karşı, Ağustos ayından itibaren ilaçlama yapılmamalıdır
MEYVELER FINDIK BÜYÜKLÜĞÜNE GELİNCE	ELMA İÇ KURDU Elma içkurduna karşı birinci döle 20 gün aralıkla 2, ikinci döle karşı ise 1 olmak üzere toplam 3 ilaçlama yapılmakta ve genellikle bu uygulama yeterli olmaktadır. Elma iç kurdu mücadelesinde hedef, her döle ait larva çıkışı süresince ağaçları ilaçlı bulundurarak yumurtadan çıkan larvaları meyve içine girmeden önce öldürmektir. Bu konuda Tahmin ve Erken Uyarı Programı mevcut olup, kimyasal mücadele yapılmadan önce uyarı sisteminin bulunduğu İl ve İlçe Müdürlüklerinin uyarıları dikkate alınmalıdır.
HASTALIK GÖRÜLÜNCE	ARMİLLARİA KÖK ÇÜRÜKLÜĞÜ Hastalık yeni başlamış ise,hasta kökleri kesilip hasta kısımlar kazındıktan sonra bu yerlere %5’lik Bordo bulamacı veya %2’lik Göztaşı ilaçlarından biri fırça ile sürülür, ilaç kuruduktan sonra üzeri aşı macunu veya 750 gram Ardıç katranı+250 gram Göztaşı karışımı ile kapatılmalıdır. Kökler tamamen hasta ise, ince köklere kadar sökülerek kendi çukurunda yakılır, yerine sönmemiş kireç dökülerek kapatılır. Hasta bahçedeki sağlamları korumak için sonbaharda veya ilkbahara girerken ağaçların taç izdüşümleri % 5’lik Karaboya,% 2 ’lik Göztaşı m 2’ye 10 litre ilaçlı su ile ilaçlanmalıdır.
ZARARLI GÖRÜLÜNCE	KABUKLU BİTLER Birinci ve ikinci döle karşı yapılacak yaz ilaçlamalarına karar vermek için, ilkbaharda ve Temmuz başlarında yumurta açılımından önce kontrol yapılır ve 5 cm uzunluğunda bir dalda, altında canlı yumurta bulunan en az 5 adet dişi kabuğu bulunuyorsa, yumurta açılımından en geç 7-10 gün sonra en yüksek larva çıkışında ilaçlama yapılmalıdır. TOPRAK ALTI ZARARLILARI Bu zararlılara karşı, sadece larva zararının bulunduğu fidan ve ağaçlarda kimyasal mücadele yapılmalıdır. İlkbaharda, 0–20 cm toprak derinliğindeki toprak sıcaklığı 9–10°C‘ye ulaşıp, larvalar faaliyete başladığı zaman ikinci ve üçüncü dönem larvalara karşı bir ilaçlama yapılır. Sonbaharda ise, yörelere göre değişmekle birlikte, ilk yağmurlardan sonra, larvalar toprak yüzeyine yakın olduğu zaman bir ilaçlama yapılabilir. Ancak önemli olan ilkbaharda yapılacak ilaçlamadır. İlkbahar ilaçlaması yapılmayan bahçelerde, ergin uçuşlarının fazla olduğu yıllarda, sonbahar ilaçlamalarının yapılması gereklidir. YAPRAK BİTLERİ Elma yeşil yaprakbitine karşı en uygun ilaçlama zamanı, ağaçların yapraklı olduğu devrede, 100 sürgünde 15 bulaşık sürgün görüldüğü zamandır. KIRMIZI ÖRÜMCEKLER Bahçeyi temsil edecek şekilde seçilen 10 ağaçtan koparılan 100 yaprakta periyodik olarak sayım yapılmalıdır. Yapılan sayımlarda, yaprak başına 8–10 adetin üzerinde kırmızı örümcek bulunması ve doğal düşmanların etkinliğinin çok düşük olması durumunda ilaçlama yapılmalıdır.