Şeftali botanik adına bakılarak ana vatanının İran ve Kafkasya olduğu ileri sürülmekteydi. Fakat daha sonra yapılan çalışmalar şeftalinin ana vatanının Doğu Asya ve Çin olduğunu ortaya koymuştur. Şeftali Çin den buhara ve Keşmir yoluyla İran’a gelmiş, Yunanlılar ve Romalılar MÖ 1000 yıllarında bu meyveyi tanımışlardır. Bugün Avrupanın İngiltere ve Kuzey memleketleri hariç her tarafında yetiştirilmektedir. Ülkemizde birkaç ilimiz hariç diğer illerimizde şeftali yetiştiriciliği yapılmaktadır. Şeftali yetiştiriciliğinin yapıldığı bölgeler içerisinde üretimin % 49 u ve ağaç sayısının % 41 ile Marmara Bölgesi başta gelmektedir.
ŞEFTALİNİN EKOLOJİK İSTEKLERİ
İklim İstekleri:Şeftali değişik iklim şartlarına uyabilen meyve türlerinden biridir. Ekvatorun güney ve kuzeyinde 25-45 enlem dereceleri arasında yetiştiriciliği yapılabilmektedir. Şeftali yetiştiriciliğini sınırlayan faktörlerin başında düşük kış sıcaklıkları, çeşidin soğuklama ihtiyacı ve ilkbahar geç donları ile düşük yaz sıcaklıkları gelmektedir.
Kış sıcaklığının – 18oC ile -20 oCye düştüğü yerlerde gözler ve sürgünler donar, – 25 oCde ise ağaçlar donabilir. Şeftali çeşitlerinin kış soğuklama istekleri 250 ile 1250 saat arasında değişmektedir. Çeşitler kış soğuklama ihtiyacını tamamlayamadığında ağaçlar çiçek tomurcuklarını ve çiçeklerini silker, ilkbaharda çiçeklenme gecikir ve düzensiz olur. Şeftali erken çiçek açan meyve türlerinden biridir.Çiçekler açıldıktan sonra meydana gelen ilkbahar geçdonlarından çok zarar görürler. Yaz sıcaklığının düşük olduğu yerlerde meyvelerin olgunlaşması gecikir ve meyve kalitesi düşer. Ülkemizde şeftali yetiştiriciliğinin yapıldığı bölgelerde yaz sıcaklığı yönünden bir problem yoktur.
Toprak İsteği: Şeftali için toprak isteği söz konusu olunca üzerine aşılı anacın isteği göz önüne alınmalıdır.Şeftali şeftali anacı üzerinde süzek, kumlu, killi, tınlı, milli, çakıllı ve çabuk ısınan alüviyal toprakları sever.Toprak pHsı 6-7 arasında olması gerekir.Kumlu topraklarda yeterli sulama ve iyi gübreleme ile şeftali yetiştirilebilir. Ağır, nemli ve soğuk olan killi topraklarda yetişen ağaçların sürgünleri iyi pişkinleşemediğinden kış soğuklarından zarar görerek ağaçlarda zamklanma başlar.
ŞEFTALİ ANAÇLARI
Şeftali Anaçları: Şeftali anaçları kültür çeşitleri ile iyi uyuşur. Kaliteli ve bol ürün verirler. Önceleri ABD de açılımlarının az ve yeknesak çöğür vermeleri bakımından Lowel ve Elberte çeşitlerinin tohumu kullanılmıştır. Bu çeşitler nematoda dayanıklı olmadığından daha sonraları yapılan çalışmalar sonucu nematoda dayanıklı Nemaguard anacı bulunmuş ve bu anaç kullanılmaya başlanılmıştır.
Erik Anaçları:Ağır ve taban suyu seviyesi yüksek bölgelerde şeftaliye anaç olarak kullanılırlar. St. Julien A,Myrobolan ve Brompton klonal erik anaçları kireçli topraklara da nispeten uyum sağlamalarına rağmen çeşitlerle uyuşma problemlerine rastlanmaktadır.St. Julien GF 655-2 ve Damas 1969 erik klon anaçları şeftalilere anaç olarak kullanılmakta ve kirece de kısmen mukavemet göstermektedirler.
Badem Anaçları:Kireçli topraklarda şeftaliye anaç olarak kullanılırlar. Ağaçlar küçük ve kısa ömürlü olurlar. Anaç kalem uyuşması genellikle iyi değildir. GF 577 ve GF 677 klon anaçları kireçliliği % 12nin üzerindeki topraklarda iyi netice vermişlerdir.
Kayısı Anaçları:Kurak bölgelere ve nematoda dayanıklı olması sebebiyle şeftaliye anaç olarak kullanılır. Fransada Abricotier A 843 tohum anacı olarak kullanılmaktadır.
BAHÇE TESİSİ
Şeftali tüm gelişimini kısa sürede tamamlayan ve erken meyveye yatan bir bitkidir.İyi bakıma kolay cevap verir.Toprağının iyi işlenip, hazırlanması gerekir. Şeftali bahçelerinin dikimden önce derin ve yüzeysel sürülerek hazırlanmaları gerekir. Son sürümle beraber dekara 1-2 ton yanmış çiftlik gübresi verilmesi en uygunudur.Aşı bölgesi, toprak yüzeyinden 5-10 cm. yukarda kalacak şekilde ve durgun dönemde fidan dikimi yapılır. Dikim aralığının belirlenmesinde; iklim,toprağın kuvveti, anaç, çeşidin büyüme gücü gibi faktörler dikkate alınmalıdır. Kuvvetli toprak ve iyi bakım şartlarında aralık daha geniş tutulur. Genel itibarla dikim aralığı 5×5 m. verilmekte ise de, belirtilen faktörler ışığında bu aralığın belirlenmesi en uygun olanıdır.
GÜBRELEME
Şeftali ağaçları çabuk gelişen ve çok verimli ağaçlardır.Çabuk gelişme ve yüksek verimde verimde iyi bir beslenmeyi gerektirir.Aksi halde ağaçlarda gelişme yavaşlar ve durur.
DÖLLENME FİZYOLOJİSİ
Şeftali türünün autogam ve diploid bünyeye sahip olması nedeniyle (J. H. Hale gibi çiçek tozu morfolojik kısırlığı bulunan çeşitler hariç) kendine verimlidir.
ŞEFTALİLERDE BUDAMA
Şeftali ağaçları diğer meyve ağaçlarına göre daha fazla budama ister. Bunun nedeni meyvelerin bir yaşlı dallarda oluşmasıdır. Her yıl ürün alınabilmesi için yıllık sürgünlerin her yıl yeterli miktarda olması gerekir. İyi bir budama ve gübreleme ile ağaçların verimliliği ve uzun ömürlü olması sağlanır. Genellikle şeftalilerde şekil budaması olarak goble şekli uygulanmaktadır.
MEYVE SEYRELTMESI
Şeftali ağaçlarında iki tip seyrelme metodu uygulanır.Kimyasal seyreltme: 150 ppmlik GA Temmuz, Ağustos aylarında uygulanır.
Elle Seyreltme : En iyi uygulanan metottur. Meyve çekirdeği sertleşmeden yapılmalıdır. Seyreltme 15-20 cmde bir meyve ve her meyveye 40-60 yaprak düşecek şekilde yapılmalıdır
HASAT
Şeftali meyvelerinde olgunluk belirtisi olarak genellikle zemin ve üst renk teşekkülü ile meyve eti sertliği kullanılır. Olgunlaşma esnasında zemin ve üst renkte değişme, meyve etinde de yumuşama olur. Meyveler avuç içersine alınıp sağa sola çevrilerek koparılır. Uzak pazarlara gönderilecek veya soğuk hava deposunda muhafaza edilecek meyveler tam olgunluklarından 24-48 saat önce hasat edilirler.Ağaçtaki meyvelerin tamamı aynı zamanda olgunlaşmadığından meyveler, hava sıcaklık durumlarına göre 2-4 gün ara ile 3-5 defada toplanır. Toplanan meyveler ambalaj kaplarına yukarıdan boşaltılmamalıdır. Şeftali meyveleri soğuk hava depolarında %85-90 nisbi nemde -05-0 oC 2-4 hafta ile muhafaza edilebilir.
YILLIK BAKIM İŞLEMLERİ — Toprak İşleme: Şeftali bahçelerinde yabancı otları yok etmek, toprakta su kaybını önlemek, toprağın iyi havalanmasını sağlamak, mikroorganizmaların faaliyetlerini artırarak köklerin besin maddelerinden daha çok yararlanmasını sağlamak amacıyla — Sonbahar —Erken İlkbahar —İlkbahar sonu —Yaz mevsimi (bazen) olmak üzere bir yılda 4 sürüm yapılabilir. Sonbaharda pullukla derin işleme yapılır, bu işlem sırasında fosforlu ve potasyumlu gübreler toprağa verilir. İlkbahar ve yaz aylarında ise diskaro ve çapayla, sulamalardan sonra 8–10 cm. derinliğinde yüzeysel toprak işleme yapılır. —
Sulama: Sert çekirdekli meyve türleri arasında suya en çok gereksinim duyan türdür. Sulama aralığı; hava sıcaklığına, yağış durumuna, toprağın fiziksel yapısına ve taban suyuna göre değişmektedir. Bölgemizde yağışlar bittikten sonra sulama başlar ve 8–10 gün aralarla Ekim ayına kadar devam eder. Kışları ılık ve kurak yerlerde ilkbahar aylarında sulamaya gereksinim duyulur. Meyvelerde çekirdek oluşumundan sonra suya ihtiyaç vardır. Meyve hasadından önceki sulamalar meyvelerin irileşmesini, renklerin parlaklaşmasını sağlar. Bu durum geççi çeşitlerde daha çok önem kazanmaktadır. Hasat sonrasında da sulamaya devam etmelidir. Sulamada dikkat edilecek noktalardan birisi de az su ile sık sık sulama değil, toprağın derinliklerine ulaşacak bol su ile sulamaya dikkat edilmesidir. Sabah ve akşam saatlerinde sulama yapılması ağacın faydalanması yönünden önemlidir. —
Gübreleme: Şeftali bahçelerinde ürün yoluyla topraktan alınan besin maddelerinin tekrar toprağa verilmesi gerekir. Şeftali ağaçları çabuk büyür ve çok verimlidir, bitkinin iyi beslenmesi gerekir. Verilecek gübre miktarının yaprak ve toprak analizleriyle belirlenerek uygulanması en doğru yoldur. Şeftali bahçesinde, Temmuz ayında o yıla ait ürünlerin ortasındaki gelişmesini tamamlamış yapraklar, sapıyla birlikte, bir ağacın 4 tarafından 25 ağaçtan 100 adet yaprak olmak üzere alınarak analize gönderilir. Toprak örneği yaprak örneği ile aynı zamanda alınabilir. Meyve ağacı tesis edilmiş ise ağacın taç izdüşümünden toprak örneği alınmalıdır. Şeftali bahçelerinde iyi bir gübreleme ahır gübresi veya yeşil gübreye ek olarak analiz sonuçlarına göre kimyevi gübrelerin verilmesiyle olur; 1- Üç yılda bir dekara 1,5–2,5 ton yanmış hayvan gübresi verilmelidir. 2- Fosforlu ve potasyumlu gübreler sonbaharda ağacın gövdeden itibaren 1–1,5 m. dışına açılacak bir ark içerisinde bir band halinde verilmelidir. 3- Azotlu gübreleri ilkbaharda Mart ayı başında 1/2’si, Mayıs ayı başında da 1/2’si olmak üzere serpme şeklinde verilmelidir.
BUDAMA Şeftali, diğer meyve ağaçlarına göre daha fazla budama ister. Bunun nedeni meyvelerin 1 yaşlı dallarda oluşmasıdır. Her yıl ürün alınabilmesi için yıllık sürgünlerin her yıl yeterli miktarda olması gerekir. Uygun bir taç oluşturması ve ilerdeki yıllarda bu şeklin korunması çok önemlidir. İyi bir budama ve gübreleme ile ağacı gençleştirmek ve ürün dönemini uzatmak mümkün olmaktadır. Şeftali ağaçlarında iki tip budama yapılır; — Yeni dikilen fidanlarda şekil budaması yapılır. Budama fidanların dikimi ile başlar. Dikime hazır fidanlarda yaralı kökler ayıklanır, üst üste gelen kökler seyreltilerek dikim yapılır. Dikilen fidanın 80 cm. yükseklikten ve aşı noktasının kesik yüzeyine bakan iyi gelişmiş bir göz üzerinden kesilir. — Şeftali ağacına goble ya da değişik doruk dallı şekil verilir. Goble’de 3 ana daldan meydana gelir, ancak ağacın tacını güneş ışınlarından koruyamadığı için bu şekilde budanan ağaçlarda güneş yanığına rastlanabilir. Goble şeklinde taçlandırılmış şeftali bahçelerinde şiddetli budamadan kaçınılarak ağaçların çalılaşması önlenebilir. Değişik doruk dallı (modifiye lider) da gövde üzerinde düzenli aralıklarla dağılmış 5 dalın meydana getirdiği bir şekildir. Bu sistemde fidanın yerden 35 cm. yükseklikte bulunan dalı ilk dal olarak seçilir. Bunu izleyerek 10–15 cm.lik muntazam aralıklarla gövde ile 40-60o açı yapan almaşıklı dağılmış 4 dal daha seçilir, diğerlerinin gelişmesi önlenir. Ana dal olarak belirlenen dallar 40 cm. den dışa bakan göz üzerinden kesilir, bu uzunluğa ulaşamamış dallar olduğu gibi bırakılır. Ertesi yıl seçilen her ana dal üzerinde 3–5 yeni dal oluşur, bunların arasından biri ana dalın devamı olacak şekilde diğeri ise yardımcı dal olacak şekilde iki dal bırakılır, diğerleri kesilir. Üçüncü yılda her ana ve yardımcı dallardan 3–5 dal meydana gelir, bunların arasından da yine biri dalın devamını sağlayacak diğeri yardımcı dal olacak şekilde iki dal bırakılır, diğerleri kesilir. Ağaçta 5 yardımcı dal oluşuncaya kadar şekil budamasına devam edilir. Yardımcı dalların bir önceki dala ters yönde olmasına dikkat edilir. — Verim budaması ürüne yatmış şeftali ağaçlarında yapılır. Şeftalide meyveler buket dalları ve yıllık sürgünler üzerinde oluşur. Bu nedenle her yıl yeni sürgün oluşumunun sağlanması gerektiği için sert budama yapılır. İyi bir budama için dal çeşitlerinin ve üzerindeki gözlerin durumu (çiçek, odun gözü) dikkate alınmalıdır. Budama sırasında çiçek ve odun gözlerini karışık taşıyan dallar seyreltilmelidir. Ana dallar üzerinde 20–25 cm. arayla çıkış yeri ve yönü farklı dallar bırakılmalıdır. Bırakılan dalların uzunluğu 50–60 cm.den fazlaysa 1/3 oranında uçları kesilmeli, uç kısmında birbirine yakın iki veya daha fazla dal bırakılmamalıdır. Bölgemizde budamanın en uygun zamanı kış donları geçtikten sonra ve ilkbahar gelişme devresinin başlamasından bir süre önceki devredir. İlkbahar gelişme devresi başladıktan sonra yapılacak budamalar, ağaçlarda sürgün oluşumunun gelişmesine neden olmaktadır. Şeftali’de tomurcukların patlamasından sonra yapılan budamaların verimi azaltma riski vardır.
SEYRELTME Şeftali ağaçlarında elle ve kimyasal maddelerle olmak üzere 2 şekilde seyreltme yapılır. Elle seyreltme daha masraflı ama daha uygun bir yoldur. Pratik olarak seyreltme, erkenci çeşitlerde çekirdek sertleşmeye başladığı zaman orta ve geç çeşitlerde ise Haziran dökümünden sonra yapılmalıdır. Küçük meyveli çeşitlerde 8–12 cm., orta iri meyveli çeşitlerde 12–15 cm., iri meyveli çeşitlerde 15–20 cm.de bir meyve dal üzerinde kalacak şekilde ve her meyveye 40–60 yaprak düşecek şekilde yapılmalıdır. Hormon veya kimyasal maddelerle seyreltme tavsiye edilmemektedir.
HASAT VE DEPOLAMA Şeftali’lerde hasat için kabuk rengine ve meyve eti sertliğine bakılır. Hasat olgunluğuna gelen şeftalilerde kabuğun zemin ve üst rengi değişir ve parlak hale gelir. Meyve eti yumuşamaya başlar. Uzak pazarlara gidecek meyveler ya da soğuk hava deposuna konacak meyveler tam olgunlaşmadan 24–48 saat önce hasat edilir. Şeftali ağaçlarında meyvelerin hepsi aynı zamanda olgunlaşmadığından 2–4 gün arayla 3–4 defada toplanır. Şeftali meyvesi genellikle depolanmaz ancak pazar sıkıntısı olduğu zamanlarda pazarda dengeyi sağlamak için 0 oC’da %85–90 nispi nemde 2–4 hafta saklanabilir, daha uzun süre saklanan meyvelerde kalite düşer. Depolanmaya en uygun çeşidimiz J.H.Hale’dir.